İraqdan ABŞ qoşunlarının çıxarılması Yaxın Şərqdə nəyi dəyişir?
Beynəlxalq koalisiya qüvvələrinin İraqdakı missiyasının başa çatması Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən formalaşması baxımından mühüm mərhələdir.
ABŞ hərbi kontingentinin planlaşdırılmış şəkildə geri çəkilməsi ilə İraqın təhlükəsizlik məsələlərində əsas məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi Vaşinqtonun regiondakı hərbi iştirakının tədricən dəyişdiyini göstərir.
Bu proses ilk növbədə İraqın daxili təhlükəsizlik imkanlarının qarşısına yeni vəzifələr qoyur. ABŞ və beynəlxalq koalisiya qüvvələrinin mövcudluğu uzun müddət İŞİD-lə mübarizə və terror təhlükəsinin məhdudlaşdırılmasında mühüm rol oynayıb. İndi isə Bağdad həm təhlükəsizlik qüvvələrinin əməliyyat imkanlarını qorumağa, həm də ölkə daxilində müxtəlif silahlı qrupların təsirini balanslaşdırmağa məcburdur.
ABŞ hərbi iştirakının azalmasının digər mühüm nəticəsi regional güc balansı ilə bağlıdır. Vaşinqtonun İraqdakı birbaşa hərbi mövcudluğunun zəifləməsi İranın siyasi və təhlükəsizlik sahəsində təsir imkanlarının genişlənməsi üçün əlavə şərait yarada bilər.
İraq İran üçün yalnız coğrafi baxımdan deyil, həm də siyasi və təhlükəsizlik baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən ABŞ-nin hərbi rolunun azalması Bağdadın xarici siyasətdə müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans yaratmaq ehtiyacını daha da artırır. Lakin bu, avtomatik olaraq İranın İraqda dominant mövqeyə keçəcəyi anlamına gəlmir. İraq hökumətinin qarşısında əsas məsələ müxtəlif xarici aktorların təsiri arasında manevr imkanlarını qorumaq və milli təhlükəsizlik qərarlarının ölkənin öz institutları tərəfindən qəbul edilməsini təmin etməkdir.
Maraqlı məqam odur ki, ABŞ qüvvələrinin çıxarılmasından sonra əsas suallardan biri təhlükəsizlik sahəsində yaranacaq mümkün boşluğun necə doldurulacağıdır. Əgər İraqın təhlükəsizlik strukturları terror qruplarının yenidən təşkilatlanmasının və silahlı qrupların fəallaşmasının qarşısını effektiv şəkildə ala bilməsə, bu, ölkədə yeni gərginlik dalğasına səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin geri çəkilməsi İraq üçün təhlükəsizlik siyasətində daha böyük müstəqillik imkanı da yaradır. Bağdad öz təhlükəsizlik prioritetlərini daha çox daxili ehtiyaclar əsasında müəyyənləşdirə və regional diplomatik əlaqələrini genişləndirə bilər. İraqın təhlükəsizlik gündəliyi yalnız ölkə daxilindəki proseslərlə məhdudlaşmır. Yaxın Şərqdə enerji marşrutları və strateji dəniz yollarının təhlükəsizliyi də regional sabitliyin əsas elementlərindəndir. Hörmüz boğazı ətrafında ticarət gəmilərinə və dəniz naviqasiyasına yönələn risklər regiondakı hərbi-siyasi gərginliyin iqtisadi nəticələrini də ön plana çıxarır. Dünya neft və qaz daşımalarının mühüm hissəsinin keçdiyi bu marşrutda hər hansı uzunmüddətli təhlükəsizlik problemi enerji qiymətlərinə, sığorta xərclərinə və beynəlxalq ticarətə təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan İraqdan ABŞ qüvvələrinin çıxarılmasını yalnız iki ölkə arasındakı hərbi münasibətlər kontekstində qiymətləndirmək kifayət deyil. Proses Yaxın Şərqdə ABŞ-nin təhlükəsizlik rolunun transformasiyası, İranın regional təsir imkanları, İraqın institusional təhlükəsizlik potensialı və strateji enerji marşrutlarının qorunması kimi bir-biri ilə əlaqəli faktorların fonunda baş verir.
ABŞ-nin İraqdakı hərbi missiyasının başa çatması region üçün həm yeni imkanlar, həm də yeni risklər yaradır. İraq üçün əsas məsələ əldə etdiyi təhlükəsizlik məsuliyyətini effektiv şəkildə idarə etmək, regional güclər arasında balansı qorumaq və ölkə ərazisinin digər dövlətlər arasındakı qarşıdurmanın meydanına çevrilməsinin qarşısını almaqdır.
Yaxın Şərq üçün isə əsas sual bundan sonra ABŞ-nin azalmaqda olan hərbi rolunun yaratdığı boşluğun hansı aktorlar və hansı mexanizmlərlə doldurulacağıdır. Bu suala veriləcək cavab regionun növbəti mərhələdəki təhlükəsizlik və siyasi xəritəsinin formalaşmasına birbaşa təsir göstərə bilər.
Gülbəniz Hüseynli / AZERFAX.AZ
