Ən böyük şəhərlərin altında torpaq çökür
Mexikonun bəzi rayonlarında torpaq ildə təxminən 21,7 santimetr çökməyə məruz qalır, İndoneziyanın Medan və Bandunq, eləcə də İranın İsfahan şəhərlərində isə bütöv şəhər miqyasında torpaq çökməsinin ən yüksək göstəricilərindən bəziləri qeydə alınıb. Dünyanın 107 ölkəsinin 465 şəhərində yer səthinin hərəkətinə dair peyk məlumatlarını təhlil edən tədqiqatçılar bu qənaətə gəliblər.
AZERFAX.AZ xəbər verir ki, tədqiqatın nəticələri “Nature Cities” jurnalında dərc olunub.
Şenli Tao, Se Hu və onların həmkarları 2014–2023-cü illərə aid peyk müşahidəsi məlumatlarını araşdırıblar. Onlar torpaq çökməsi miqyaslarını müqayisə etmək və risklərin arta biləcəyi əraziləri müəyyənləşdirmək üçün müxtəlif şəhərlərdə yer səthinin neçəyə enib-qalxdığını qiymətləndiriblər.
Torpaq çökməsi bina və bünövrələrə zərər vura, drenaj və kanalizasiya sistemlərinin işini poza və daşqın təhlükəsini artıra bilən səthin tədricən enməsidir. Bununla yanaşı, bu təzahürün qlobal qiymətləndirmələrini indiyədək müqayisə etmək çətin olub; əvvəlki tədqiqatlar müxtəlif dövrləri əhatə edib, fərqli metodlardan istifadə edib və ya yalnız məhdud sayda şəhərləri nəzərdən keçirib.
Tədqiqatçılar lokal torpaq çökməsinin ən yüksək templərini Mexikoda aşkar ediblər. Bəzi rayonlarda səth ildə təxminən 217 milimetr enir. Lakin şəhər üzrə median göstərici ildə təxminən 8 milimetr təşkil edir. Bu fərq hətta bir meqapolis daxilində torpaq çökməsi templərinin nə qədər kəskin tərəddüd edə bildiyini göstərir. Meksikanın başqa bir şəhəri olan Toronda torpaq ildə təxminən 17 milimetr çökməyə məruz qalır.
Asiyada şəhər miqyasında torpaq çökməsinin ən yüksək median göstəriciləri Medanda — ildə təxminən 33 milimetr, İndoneziyanın Bandunq şəhərində — 22 milimetr və İranın İsfahan şəhərində — ildə 11 milimetr qeydə alınıb.
Eyni zamanda, Boston, Nyu-York, London, Pekin, Tokio, Seul, Sidney, Montevideo və Neapolda yer səthinin hərəkəti ümumilikdə nisbətən sabit qalıb. Bu şəhərlərdə torpaq çökməsi və ya qalxmasının qiymətləndirilən göstəriciləri ildə 0,1–1,9 milimetr təşkil edib. Müəlliflər vurğulayırlar ki, bu cür kiçik dəyişikliklər ehtiyatla şərh olunmalıdır.
Tədqiqatın başqa məhdudiyyətləri də var. O, doqquz ili əhatə edib və iri şəhərlərdə lokal nisbi torpaq çökməsinə diqqət yetirib. İnzibati sərhədlərdən kənardakı bəzi ərazilər təhlilə daxil edilməyə bilərdi, yerüstü ölçmə stansiyalarının sayının kifayət qədər olmadığı regionlarda isə qiymətləndirmələrin qeyri-müəyyənliyi daha yüksəkdir.
Müəlliflərin fikrincə, növbəti monitorinqlər aşkar edilmiş meyllərin saxlanılıb-saxlanılmadığını üzə çıxarmağa imkan verəcək və hakimiyyət orqanlarına mühəndislik tədbirlərinin və şəhər infrastrukturunun əlavə mühafizəsinin zəruri olduğu əraziləri daha dəqiq müəyyənləşdirməyə kömək edəcək.
Hüseyn İbadlı
